Viaggio in Islanda

Uwagi nad życiem Zamoyskiego Staszica. Ruch opinii publicznej wywołany przez tę książkę. Rady udzielane sejmowi jako myśli patriotyczno-polityczne. Broszury Bau-douina. Dzwon staropolski. Głos za włościanami. Glos włościanina. Inne pisma. Naruszewicz, Krasicki, Kołłątaj, Jezierski, Staszic, Rousseau.

Iskry jednak ogólnego przekształcenia organizacji narodu, wewnątrz zatlone i z zewnątrz przerzucone, pomimo usilnego gaszenia ich tlały. Rozdmuchał je potężną piersią wielkiego patrioty i wymownego morali-zatora S. Staszic. Wydał on płomienną książkę, niby gromami uderzające kazanie, pt. Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego (1785), w której usiłował wstrząsnąć zdrętwiałym narodem szlacheckim. „Dopóki w tej nie-czutości trwać będziesz? — woła ón w przedmowie. — Czyliż tak ginąć myślisz, aby się nic więcej po tobie nie zostało, tylko niesława?... W dziejach rodu ludzkiego jeszcze tylko nie dostaje dziejów i upadku wielkiego a nikczemnego ludu, który bez ratowania się ginął? Czyliż to ohydne miejsce Polacy zastąpią?" Stanął przed nim (w wyobraźni) człowiek ubogi, który zapytał, co zawiera leżący stos ksiąg, a usłyszawszy, że to są prawa, zapłakał i rzekł: „W tej wielkiej kupie ksiąg tylko kilka tysięcy obywatelów znajduje sprawiedliwość; miliony tegoż kraju mieszkańców nie mają w nich żadnego ratunku. Z miliona tych nieszczęśliwych i ja jestem". Opowiada, jak „sprzeciwił się nierządnej pasji ekonoma", który przez zemstę powiększył mu robocizny i niszczył ciągłymi podwodami. Zmienił się właściciel majątku — przyszedł jeszcze gorszy, który kazał mu zapłacić kilkaset złotych za to, że syn został rzemieślnikiem. Skarżącego się skatował i do więzienia wtrącił. Autor kreśli inne obrazki niedoli chłopskiej.

Podczas gdy tyle mocnych głosów nie zdołało przebić głuchoty szlacheckiej, ten ją przeszył. Książka Staszica, „nagle wykupiona", poruszyła szerokie koła umysłów i wywołała w publicystyce liczne uznania i protesty, do czego przyczynił się również nadchodzący sejm, który w jednych budził radosne nadzieje w drugich smutne obawy. Nie możemy jednak zajmować się tym ruchem poza granicami naszego przedmiotu, związanego z inną pracą tego autora, o której pomówimy za chwilę.